گنجینه باستانی منطقه پهله(کرماشان)
طاق بستان
مختصات: ۳۴.۳۸۷۵۲۸۵۴۶° شمالی ۴۷.۱۳۲۰۹۵۶۴۷۶° شرقی
| طاق بستان | |
|---|---|
 |
|
| نام | طاق بستان |
| کشور |  ایران |
| اطلاعات اثر | |
| اطلاعات ثبتی | |
| شمارهٔ ثبت | ۱۷۲ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۵ دی ۱۳۱۰ |
طاقبستان(به کردی کرمانشاهی «تاق وه سان» به معنی طاقی از سنگ) مجموعهای از سنگ نگارهها و سنگ نبشتههای دورهٔ ساسانی است که در شمال غربی شهر کرمانشاه در غرب ایران واقع شده است. این مجموعه در قرن سوم میلادی ساخته شده است و ارزش هنری و تاریخی زیادی دارد. چند صحنهٔ تاریخی از جمله تاجگذاری خسرو پرویز، تاجگذاری اردشیر دوم، تاج گذاری شاهپور دوم و سوم و همچنین چند سنگ نوشته (کتیبه) به خط پهلوی کتیبهای در آن کندهکاری شده است. وجود کوه و چشمه در این مکان، آن را به گردشگاهی روحفزا تبدیل نموده که از زمانهای دیرین تا به امروز مورد توجه بوده است.
محتویات
تاریخچه
طاق بستان در زبان کرمانشاهی (کردی) تاق وه سان گفته میشود. «تاق» همان طاق، «وه» به معنی از و «سان» به معنی سنگ میباشد و به این ترتیب «تاق وه سان» طاق سنگی معنی میدهد.[۱] این مجموعه در قرن سوم میلادی ساخته شده است. شاهان ساسانی نخست نواحی اطراف تخت جمشید را برای تراشیدن تندیسهای خود برگزیدند، اما از زمان اردشیر دوم و شاهان پس از او، طاق بستان را انتخاب کردند که در بین راه جادهٔ ابریشم قرار داشت و دارای طبیعتی سرسبز و پر آب بود.[۲]
ارزش هنری
هنر نقاشی و موسیقی
سنگنگارهٔ شکارگاه سلطنتی طاق بستان نخستین تابلوی سنگی با رعایت قاعده و اصول نقاشی در جهان به حساب میآید.[۳] در این حجاری خسرو سوار بر شبدیز به گونهای است که گویی اثر از روی نقاشی، نقش شدهاست.[۴] همچنین در طاق بزرگ آثاری از زنان موسیقیدان به چشم میخورد که به نواختن چنگ و سازهای بادی مشغول هستند.[۵][۶][۷] در قسمتی دیگری از طاق بزرگ صحنهٔ شکار گراز به چشم میخورد که از نظر حرکت و نمایش از جمله شاهکارهای هنر سنگنگاری به شمار میرود،[۴] که در سبک هنری، نزدیک به سبک نقاشی بر روی دیوار است.[۸]
پوشاک استفاده شده
با مطالعهٔ تحلیلی در نقشبرجستههای طاق بستان، لباس رنگارنگ سوار با نخهای زرّین بافته شده و دارای سبکهای لوزیشکل و تزئین کاملاً هندسی است. در صحنهٔ شکار گراز شاه لباسی در تن دارد که پارچهٔ آن مزین به نقش سیمرغ در نشانههای دایرهوار است. لباس پاروزنها نیز نقشهای نمایشی دارد. در نقش برجستهای در دیوارهٔ جانبی طاق بستان، زیور تشریفاتی جامهٔ پادشاه که بر تخت نشسته درون شمهٔ مرکزی به روی قرصی از بلور مهر کنی شده و با انواع زردوزی و گلاندازهای تنگ هم، تزئین فراوان یافته و جامههای ملتزمان و فیلسواران با نگارههای گیاهی و پرندگان، دستدوزی شده است.[۹]
بخشها
نقشبرجستهٔ تاجگذاری اردشیر دوم
این نقش برجسته نخستین نقش برجستهٔ طاق بستان است که در کنار طاق کوچک قرار دارد.[۱۰] در سمت راست ایوان کوچک، سنگنگارهای وجود دارد که صحنه تاجستانی اردشیر دوم، نهمین شاه ساسانی را نشان میدهد. در این صحنه، شاه ساسانی به حالت ایستاده با صورتی سه ربعی و بدنی تمام رخ در مرکز صحنه نقش شده که دست چپ را بر روی قبضهٔ شمشیر گذاشته و با دست راست حلقهٔ روبانداری را از اهورا مزدا میگیرد، درحالی که زرتشت یا به قولی میترا با هالهای از نور در سمت چپ، پشت سر او قرار دارد.[۱۰] زیر پای اردشیر دوم، ژولیان امپراتور روم که در جنگ اسیر شده است، قرار دارد. شاه ساسانی چشمانی درشت و ابروانی برجسته دارد. ریش او مجعد و موهای سرش به صورت انبوه بر روی شانهها آویخته شده است. وی گوشوارهای بر گوش و گردنبندی در گردن و دستبندی در مچ دارد. گوشوارهٔ او به شکل حلقهٔ مدوری است که گوی کوچکی به آن آویزان است. گردنبند او نیز شامل یک ردیف مهرههای مرواریدی درشت است. از قرار معلوم امشاسپند واسط بین آدمیان و اهورا مزدا، وهومن (بهمن) بوده است چه در گزیدههای زاتسپرم میخوانیم: «وهومن زرتشت را به آسمان برین فراز برد که همه روشنی بود، که فروغ جاویدان و بیانتها بود که اهورا مزدا بود به سان روشنایی محض و خالص» (تاریخ مطالعات ایرانی، هاشم رضی صفحه ۲۴۶). لذا تصویر پشت سر اردشیر دوم، امشاسپند وهومن است.
طاق بزرگ
مهمترین اثر در طاق بستان، طاق بزرگ با سنگ نگارهٔ تاجگذاری خسرو پرویز است که دارای ایوانی با فضای مستطیل به عرض ۷ متر و ۸۵ سانتیمتر، ارتفاع ۱۱ متر و ۹۰ سانتیمتر و عمق ۷ متر و ۶۵ سانتیمتر است[۱۱] که در کنارهٔ ورودی طاق، سنگ نگارهای از فرشتگان بالدار، درخت زندگی، مجالس شکار گراز و شکار مرغان و ماهیان در مرداب و نقشهای فیل، اسب و قایق میباشد که حاکی از مراسم بزم و شادی است.
در زیر نقش تاجگذاری خسرو پرویز سواری زرهپوش سوار بر اسب قرار دارد.
در این تصویر شاه در میان و در سمت راست وی فروهر[پانویس ۱] قرار دارد. فروهر تاجی کنگرهدار بر سر دارد و حلقه فر ایزدی را به شاه میدهد. لباس شاه و نگاره فروهر تا حدی یکسان است. هر دوی آنها شلواری چیندار به پا دارند که توسط بندی به مچ پایشان چسبیده است. همچنین هر دو دارای کمربند و دستبند هستند. درسمت چپ شاه، میترا قرار دارد.
در سترگترین طاق، سه تندیس مشاهده میشود. شاه در میان، فروهر در سوی راست وی، که مانند تاجگذاری اردشیر دوم است و آناهیتا در سوی چپ شاه. آناهیتا ایزدبانوی آبهاست و نمود خرمی و سرسبزی.
-
ده ریالی - پشت اسکناس تصویر اژدهای بالدار در طاق بستان
طاق کوچک
طاق کوچک در میان سنگ نگاره تاجگذاری اردشیر دوم و طاق بزرگ قرار دارد که دارای فضای مستطیل شکل به عرض ۵ متر و ۸۰ سانتیمتر و ارتفاع ۵ متر و ۳۰ سانتیمتر است[۱۱] و مراسم تاجگذاری شاهپور دوم و سوم را به تصویر میکشد، این طاق دارای دو نقش در بالای دیوارهٔ طاق و دو کتیبه است. این کتیبهها به خط پهلوی کتیبهای هستند و برگردان آن به فارسی چنین است:[۱۱]
|
برگردان سنگ نبشتهٔ شاهپور دوم (۹ سطر در پهلوی) |
برگردان سنگ نوشتهٔ شاهپور سوم (۱۳ سطر در پهلوی) |
آسیبها
آسیبهای انسانی
نقش برجستهٔ محمد علی میرزا
در بالای این تابلوی حجاری بسیار نفیس، متأسفانه در زمان قاجار دستکاریهایی صورت گرفته و تصاویری را حجاری کردهاند که لطمه فراوانی به طاقبستان وارد کرده است. تصویر یک حاکم خودخواه در زمان قاجار که خواسته است از خود زیر این طاق یادگاری گذاشته باشد.
این حجاری، مجسمهٔ محمد علی میرزا پسر فتحعلی شاه قاجار را نشان میدهد. تصویر چنان نامناسب و بیارزش است که حتی ناصرالدین شاه در سفرنامه خود در این باب چنین نوشته است:
بالای این صفحه آغاغنی، خواجه پاشی محمد علی میرزای مرحوم، که از طوالش گیلان بوده، زحمت کشیدن صورت مرحوم شاهزاده را نشسته و حشمت الدوله پسرش و پسر کوچکتر را داده است حجاری نموده. خود آغاغنی را هم با هیأت مکروه ایستاده در جلوی شاهزاده نقش کردهاند. طوری به او بیفتاده که واقعاً مهوع است و طاق را ضایع کرده است و بسکه بد حجاری شده روی اشکال را رنگآمیزی کردهاند. الحق مایه تضییع طاق شده است
طاق گرا
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
طاق گرا نام طاق گرا کشور اطلاعات اثر اطلاعات ثبتی شمارهٔ ثبت ۱۷۸ تاریخ ثبت ملی ۱۵ دی ۱۳۱۰
این نوشتار به هیچ منبع و مرجعی استناد نمیکند. بنای طاق گرا یا طاق شیرین در گردنه پاتاق بر سر راه کرمانشاه به سرپل ذهاب و در ۱۵ کیلومتری شهرستان سرپل ذهاب در کنار راه باستانی سنگفرشی بنا شده که فلات ایران را به بین النهرین ارتباط میدادهاست. به علت تغییر مسیر، این راه و بنای تاق گرا اکنون در شیبهای پائین جاده آسفالته قرار گرفتهاست.
از نظر معماری، بنای تاقگرا، فضای ایوان مانندی است که تماماً از سنگ ساخته شدهاست. این بنای مستطیل شکل به ابعاد ۸۶/۴*۷۰/۷ متر است که ورودی آن به طرف جنوب و مشرف بر جاده سنگفرش باستانی است. از لحاظ ساختاری، این بنا به وسیله بلوکهای سنگی ساخته شدهاست که به صورت مکعب مستطیل تراشیده شدهاند. مصالح داخلی دیوارها نیز از لاشه سنگ و ملاط گچ است. دیوارهای جناحین این بنا تا حدودی بلندتر ساخته شدهاند تا بتوانند سقف تاق را کاملاً مسطح نمایند. ارتفاع کف بنا از سطح زمین ۲۰/۱ متر و ارتفاع از کف تا لبه قوس ۹۲/۵ متر و از لبه قوس تا زیر گیلویی اول ۲۰/۱ متر است. همچنین بلندی افریز اول ۶۰ سانتی متر است که بر روی آن یک ردیف بلوک سنگی ساده به بلندی ۴۵ سانتی متر قرار گرفتهاست. بر روی این بخش، سنگهای تزئینی افریز دوم قرار دارد. همچنین در بالاترین بخش بر روی لبه بام بنا، یک ردیف کنگره به ارتفاع ۹۲ سانتی متر قرار گرفتهاست. بنابراین ارتفاع بنا از سطح زمین تا بالاترین نقطه ۷/۱۱ متر است. همچنین عرض دهانه طاق ۱۰/۴ متر و عمق آن ۱۰/۳ متر میباشد . دیوارهای داخلی این بنا به وسیله نقوش هندسی حجاری شدهاست.
در مورد زمان ساخت این بنا اختلاف نظرهایی وجود دارد برخی آن را به دوره اشکانی و برخی دیگر آن را به دوره ساسانی نسبت میدهند. اما آنطور که از مدارک باستانشناسی به دست آمده ظاهراً این بنا در اواخر دوره ساسانی و احتمالاً زمان حکومت خسرو دوم (۶۲۸-۵۹۰م) ساخته شدهاست. اگرچه تاکنون کارکرد واقعی این بنا مشخص نشده، اما برای آن کارکردهای متفاوتی از جمله «یادگار احداث راه کاروانرو»، «توقف گاه موکب شاهی»، «اریکه سلطنتی»، «پاسگاه مرزی» و «بنای یادبودی از پیروزی» ذکر کردهاند.
برای دیدن این اثر، حدود ۲۰۰ متر بعد از ایست بازرسی معروف پاتاق وارد جاده فرعی در سمت چپ جاده اصلی شده و پس از طی مسافتی حدود ۵۰۰ متر میتوان به محل مورد نظر رسید.
شکارگاه خسرو پرویز
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزادشکارگاه خسرو پرویز در کاوش های باستان شناسی در سال ۸۸شکارگاه خسرو پرویز (تپه مراد حاصل) از آثار باستانی ایران در شمال شهر کرمانشاه و پایین تر از تاق بستان قرار دارد، این مکان مربوط به دوره ساسانی و پادشاهی خسرو پرویز است که در اردیبشت ماه سال ۱۳۸۸ در کاوشهای باستانشناسی بنا را بازسازی کردند[۱] که چندی بعد به دلیل بارش باران بخشی از این بنا تخریب شد.[۲] این در حالیست که شکارگاه خسرو پرویز تنها شکارگاه بازمانده از دوران ساسانیان است.[۳]
نگارخانه
کاوش های باستان شناسی سال ۱۳۸۸
تاق بستان، نمایی از صحنه های شکار که در شکارگاه خسرو پرویز انجام می شده
پل کهنه
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزادپُل کُهنه یکی از پلهای باستانی استان کرمانشاه در حاشیه شرقی شهر کرمانشاه، نزدیک روستای مرادآباد، بر روی رودخانه قرهسو(خوره سو) است. از این پل در گذشته عابران مستقیماً به دروازه شهر وارد میشدند.
ویژگیها
این پل ۱۸۶ مترطول و ۹ مترعرض دارد. پایههای این پل به صورت شش ضلعی میباشد که قسمت داخلی آنها با لاشه سنگ و ملاط گچ ساخته شده ولی روکار آنها بلوکهای سنگی مکعب مستطیل است. در جلو پایهها در جهت مخالف جریان آب، آبشکنهای مثلث شکلی با سنگهای تراشیده، ساخته شده است. همچنین در کنارههای پل، سیل برگردانهایی با سنگهای تراشیده ساخته شده اند.
پل کهنه دارای شش دهانه است. این دهانهها تاقهای جناغی دارند که با آجر ساخته شدهاند. ارتفاع متوسط تاقها از کف رودخانه تا تیزه تاق حدود ۴/۴ متر است.
در نمای شمالی و جنوبی پل بر روی هر یک از آبشکن ها، پشتبندهای آجری وجود دارد که تا سطح پل بالا آمدهاند بر روی پایههای سنگی، دهلیزهایی ایجاد شده است که دارای طاق جناغی است. حضور این دهلیزها و پشتبندهای مدور دو طرف ورودی آنها، پل کهنه قرهسو را به صورت یکی از زیباترین پلهای دوره صفوی در آورده است.
تاریخچه
پایههای سنگی این پل احتمالاً متعلق به دوره ساسانی است و با توجه به آجرهایی که در اطراف پل پراکنده است این پل در دوره سلجوقی تعمیر شده و در دوره صفوی به شکل کنونی بازسازی شده است.
اقوام ساکن زاگرس مرکزی